คู่มือขนาดรางรถไฟ

รางมาตรฐานมีระยะระหว่างราง 1,435 มม. และเป็นขนาดรางที่ใช้กันมากที่สุดในโลก มีที่มาตั้งแต่ปี 1822 กับรถไฟไอน้ำสาธารณะสายแรก จากนั้นจึงแพร่หลายไปทั่วยุโรปส่วนใหญ่ ตะวันออกกลาง อเมริกาเหนือ หลายพื้นที่ในแอฟริกา และจีน รางมาตรฐานเป็นขนาดหลักทั้งของรถไฟโดยสาร รถไฟภูมิภาค รถไฟทางไกล รถไฟขนส่งสินค้า และรถไฟความเร็วสูง

ตัวเลขนี้มีที่มาเก่าแก่กว่าตัวรถไฟเอง โดยตรงกับระยะห่างของรางรถรางในเหมืองถ่านหินยุคแรกของอังกฤษ ซึ่งเลือกไว้เพื่อให้เกวียนเทียมม้าที่มีอยู่วิ่งบนรางใหม่ได้โดยไม่ต้องดัดแปลง หากย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ความกว้างนี้มักถูกเชื่อมโยงกับระยะห่างล้อของรถม้าศึกยุคโรมัน ซึ่งกว้างพอให้ม้าสองตัวยืนเคียงกันได้

อังกฤษกำหนดให้ 1,435 มม. เป็นขนาดรางมาตรฐานอย่างเป็นทางการในปี 1846 ตัวอย่างที่แสดงว่ารางมาตรฐานแพร่หลายเพียงใด คือในออสเตรียปัจจุบัน โครงข่ายรถไฟราว 5,200 จาก 5,575 กม. เป็นรางมาตรฐาน ส่วนอีกราว 370 กิโลเมตรเป็นทางรถไฟรางแคบ

รางแคบคือรางที่แคบกว่ารางมาตรฐาน แบบที่พบบ่อยที่สุดคือราง 1 เมตร (1,000 มม.) และราง 760 มม. มักใช้ในพื้นที่ภูเขาหรือภูมิประเทศยากลำบาก ซึ่งรางที่แคบกว่ารับมือกับทางโค้งหักศอกและทางลาดชันได้ดีกว่ารางมาตรฐานมาก รถไฟภูเขาและรถไฟอนุรักษ์ในเทือกเขาแอลป์เป็นตัวอย่างที่ชัดเจน

รางกว้างคือรางที่กว้างกว่า 1,435 มม. แบบที่พบมากที่สุดคือรางรัสเซียขนาด 1,520 มม. ซึ่งเป็นเครือข่ายรถไฟที่ใหญ่เป็นอันดับสองของโลกตามความยาวราง รองจากรางมาตรฐาน รางที่กว้างกว่าโดยทั่วไปรับน้ำหนักได้มากกว่าและมั่นคงกว่า รางกว้างจึงพบในเส้นทางที่สร้างเพื่อขนสินค้าหนักในระยะทางไกล ตัวอย่างที่รู้จักกันดีที่สุดคือเครือข่ายทรานส์ไซบีเรีย

ความแตกต่างของขนาดรางส่วนใหญ่มีมาตั้งแต่สมัยที่ยังไม่มีการประสานงานระหว่างประเทศ ทางรถไฟสร้างขึ้นแยกกันทีละภูมิภาค ตามความต้องการของผู้วางราง ในหลายกรณีความไม่ตรงกันนี้เป็นความตั้งใจ เป็นการตัดสินใจทางทหารหรือเศรษฐกิจเพื่อไม่ให้มหาอำนาจคู่แข่งหรือผู้ให้บริการคู่แข่งนำล้อเลื่อนของตนมาวิ่งบนเครือข่ายของคุณได้

ต้นทุนของเรื่องนี้ปรากฏเป็น "จุดเปลี่ยนขนาดราง" (break of gauge): ณ จุดที่เครือข่ายสองแห่งที่มีความกว้างต่างกันมาบรรจบกัน สินค้าต้องถูกขนถ่ายไปยังตู้รถไฟอื่น หรือตู้รถไฟเองต้องเปลี่ยนหรือปรับชุดล้อให้เข้ากับรางขนาดใหม่ ชุดล้อแบบปรับขนาดรางได้ทำให้ขั้นตอนนี้เร็วขึ้นกว่าเดิม แต่ก็ยังเป็นขั้นตอนเพิ่ม และยังส่งผลต่อระยะเวลาขนส่งในเส้นทางที่ข้ามแนวเปลี่ยนขนาดราง

ในอนาคตไม่น่าจะมีขนาดรางใหม่เกิดขึ้น แนวโน้มที่เห็นจริงคือการขยายรางขนาดที่มีอยู่แล้ว โดยเฉพาะรางมาตรฐานที่เติบโตอย่างรวดเร็วในเอเชียตะวันออก