1,435 mm فاصله میان سطوح داخلی دو ریل است. این رایجترین عرض خط در جهان است و بیشتر اروپا، آمریکای شمالی، خاورمیانه و چین را پوشش میدهد.
مرجع حمل ریلی
راهنمای عرض خط آهن
در یک جمله
عرض خط فاصله میان سطوح داخلی دو ریل راه‌آهن است و خط استاندارد، باریک و پهن هر کدام به دلایل متفاوت در بخش‌های مختلفی از جهان غالب هستند.
خط استاندارد: پیش‌فرض جهان
خط استاندارد با 1,435 mm فاصله میان ریل‌ها، پرکاربردترین عرض خط در کره زمین است. پیشینه آن به سال 1822 و نخستین راه‌آهن بخار عمومی برمی‌گردد و از آنجا در بیشتر اروپا، خاورمیانه، آمریکای شمالی، بخش‌های بزرگی از آفریقا و چین گسترش یافت. این عرض برای قطارهای مسافری، منطقه‌ای، مسافت طولانی، باری و پرسرعت، همه پیش‌فرض است.
عدد 1,435 mm از کجا آمده است؟
ریشه این عدد از خود راه‌آهن قدیمی‌تر است. این عرض با فاصله ریل‌های نخستین مسیرهای واگنی معادن زغال‌سنگ انگلستان یکی است و طوری انتخاب شد که گاری‌های اسبی موجود بتوانند بدون تغییر روی ریل‌های جدید حرکت کنند. اگر عقب‌تر برویم، همین عرض را معمولا به فاصله چرخ‌های ارابه‌های دوران روم نسبت می‌دهند: آن‌قدر پهن که دو اسب کنار هم بایستند.
بریتانیا در سال 1846 عرض 1,435 mm را رسما به عنوان خط استاندارد خود تعیین کرد. یک نمونه از میزان غلبه آن: امروز در اتریش، حدود 5,200 کیلومتر از 5,575 کیلومتر شبکه ریلی این کشور خط استاندارد است و حدود 370 کیلومتر باقی‌مانده خط باریک است.
خط باریک: ساخته‌شده برای قوسهای تند و زمینهای پرشیب
خط باریک به هر عرضی کمتر از استاندارد گفته میشود. رایجترین انواع آن خط یکمتری (1,000 mm) و خط 760 mm است. این خط در مناطق کوهستانی یا صعب‌العبور دیده میشود، جایی که عرض کمتر، قوسهای تند و شیب‌های زیاد را بسیار بهتر از خط استاندارد تحمل میکند. راه‌آهن‌های کوهستانی و تاریخی رشته‌کوه آلپ نمونه شناخته‌شده آن هستند.
خط پهن: ساخته‌شده برای بارهای سنگین و مسافتهای طولانی
خط پهن به هر عرضی بیشتر از 1,435 mm گفته میشود. رایجترین نوع آن خط روسی با 1,520 mm است که از نظر طول خط، پس از خط استاندارد دومین شبکه ریلی بزرگ جهان است. عرض بیشتر معمولا بار سنگین‌تر و پایدارتری را تحمل میکند و به همین دلیل خط پهن در مسیرهایی دیده میشود که برای حمل بار سنگین در مسافتهای طولانی ساخته شدهاند. شبکه ترانس‌سیبری شناخته‌شده‌ترین نمونه آن است.
چرا عرض خط هنوز متفاوت است و چرا برای حمل بار اهمیت دارد
بیشتر تفاوت‌های عرض خط به زمانی برمی‌گردد که هنوز هیچ هماهنگی بینالمللی وجود نداشت: راه‌آهن‌ها منطقه به منطقه و مستقل از هم ساخته می‌شدند و اندازه آن‌ها را هر کسی که خط را می‌کشید تعیین می‌کرد. در موارد نه‌چندان کم، این ناهماهنگی عمدی بود: تصمیمی نظامی یا اقتصادی تا قدرت رقیب یا اپراتور رقیب نتواند ناوگان ریلی خود را روی شبکه شما به حرکت درآورد.
هزینه این وضعیت به شکل "تغییر عرض خط" نمایان میشود: جایی که دو شبکه با عرض متفاوت به هم می‌رسند، بار یا باید روی واگن‌های دیگری جابهجا شود، یا چرخومحور خود واگنها باید برای عرض جدید تعویض یا تنظیم شود. سیستم‌های چرخ با عرض متغیر این کار را سریع‌تر از گذشته کرده‌اند، اما همچنان یک مرحله اضافه است و در مسیری که از مرز عرض خط عبور میکند، روی زمان ترانزیت اثر می‌گذارد.
بعید است در آینده عرض خط جدیدی پدید آید. روند عملی، گسترش عرضهای موجود است و به‌ویژه خط استاندارد در شرق آسیا به سرعت در حال گسترش است.
FAQ
پرسش‌های متداول
خط باریک به هر عرضی کمتر از 1,435 mm گفته میشود (عمدتا خط یکمتری و 760 mm) و برای قوسهای تند و زمینهای پرشیب مناسب است. خط پهن به هر عرضی بیشتر از 1,435 mm گفته میشود، که رایجترین آن خط روسی با 1,520 mm است، و برای حمل بار سنگین در مسافتهای طولانی و بیشتر هموار مناسب است.
بیشتر شبکهها پیش از وجود هر استاندارد بینالمللی و بهطور مستقل ساخته شدند و عواملی مانند وضعیت زمین، هزینه و گاهی راهبرد نظامی یا اقتصادی عمدی، مناطق مختلف را به سمت عرضهای متفاوت برد.
بار یا روی واگنهایی که برای عرض جدید ساخته شدهاند جابهجا میشود، یا چرخومحور همان واگنها در مرز تعویض یا تنظیم میشود. در هر دو حالت، این یک مرحله اضافه است که زمان مسیر را بیشتر میکند.
انواع واگن ساخته‌شده برای هر شبکه را ببینید
ناوگان ریلی هم مانند خود خط، بسته به عرض خط و شبکه متفاوت است. در مرجع واگن‌های ما انواع، ابعاد و بار معمول هر کدام را ببینید.